Simple Sanskrit – Lesson 25

Simple Sanskrit – Lesson 25

As was explained in the previous Lesson 24, शिवसूत्रम् १२ – क प य् is helpful in understanding that when विसर्ग is followed by क or प, then विसर्ग stays. Intuitively we have started discussing the विसर्गसंधि-s !

Understanding संधि-s is basically understanding the phonetic result, when there is combined pronunciation of पूर्ववर्ण and परवर्ण.

In विसर्गसंधि-s the पूर्ववर्ण is a vowel with its expiration i.e. विसर्ग. So, we can say that पूर्ववर्ण-s in विसर्गसंधि-s would be अः आः इः ईः उः ऊः ऋः ॠः लृः एः ऐः ओः औः (13). That makes a good justification to discuss विसर्गसंधि-s immediately next after स्वरसंधि-s.

The परवर्ण can be any of the 13 vowels or any of the 33 consonants in शिवसूत्र-s 5 to 14. Hence mathematically there can be 13×46=598 varieties of विसर्गसंधि-s.

Since the varieties of विसर्गसंधि-s are too large in number, it would be good treat them in at least two sections (a) when परवर्ण is a vowel (b) when परवर्ण is a consonant.

For विसर्गसंधि-s when परवर्ण is a vowel, although the varieties will be 13×13=169, there is some  pattern, by which even the large number of varieties will yet be still simple to understand.

I am quoting most examples from गीता, because anyone can verify the examples.

Case 1 – When पूर्ववर्णः is अः

  • (1’1) when परवर्णः is अ e.g. (1) प्रथमः + अध्यायः = प्रथमोऽध्यायः (2) कूर्मः + अङ्गानि = कूर्मोऽङ्गानि (गीता 2’58)
    • Note प्रक्रिया has following steps. (i) अः = अ + विसर्ग ⇒  विसर्गस्य उकारः विसर्ग changes to उ and then अ + उ = ओ (ii) परवर्णस्य अकारस्य लोपः अवग्रहः च The अकार in परवर्ण position vanishes and is indicated by the “S” sign, called as अवग्रह.
  • (1’2) when परवर्ण is any other vowel other than अ  
    • प्रक्रिया is simple that विसर्ग vanishes, विसर्गस्य लोपः
    • परवर्ण is आ e.g. निर्योगक्षेम आत्मवान् (2-45) युक्त आसीत (2-61) मन आधत्स्व (12-8) दैव आसुरः (16-6) प्रोक्त आसुरं (16-6)
    • परवर्ण is इ e.g. अन्तवन्तः + इमे = अन्तवन्त इमे (गीता 2’18)
    • परवर्ण is उ e.g. (1) धृतराष्ट्रः + उवाच = धृतराष्ट्र उवाच (गीता 1’1) (2)संजय उवाच (गीता 1-2) (3) ध्यायन्त उपासते (गीता 12-6)
    • परवर्ण is ऊ e.g. (1) अत ऊर्ध्वं (12-8)
    • परवर्ण is ए e.g. (1) काम एषः (3-37) क्रोध एषः (3-37) (3) भूयः + एव = भूय एव (गीता 10’1)
    • Note, after विसर्गस्य लोपः we are left with अ + any other vowel other than अ. There can be a स्वरसन्धि. But that स्वरसन्धि is not to be done. We must not say भूयः + एव = भूय एव = भूयैव
  • (1’3)  Not only that पूर्ववर्णः is अः, but the word having this पूर्ववर्णः अः is either सः or एषः and
    • परवर्ण is अ then the सन्धि is as per (1’1) e.g. सः + अपि = सोऽपि (गीता 18’71)
    • परवर्ण is any वर्ण, any vowel or consonant, except अ, then विसर्ग vanishes, विसर्गस्य लोपः e.g.  (1) सः शब्दः = स शब्दः (गीता 1’13) (2) एषः धर्मः = एष धर्मः (3) सः घोषः = स घोषः (गीता 1’19) स कौन्तेयः (1-27) स बध्यते (4-14) स पश्यति (5-5) स युक्तः (5-23) स सुखी (5-23) स योगी (5-24)
  • (1’4) परवर्ण is a consonant of प्रत्याहार हश् i.e. (ह् य् व् र् ल्)’ (ञ् म् ङ् ण् न्)” (झ् भ् घ् ढ् ध्)^ (ज् ब् ग् ड् द्)* then  प्रक्रिया has from case (1’1) the step (i) अः = अ + विसर्ग ⇒ विसर्गस्य उकारः विसर्ग changes to उ and then अ + उ = ओ e.g. युयुधानः + विराटः = युयुधानो विराटः (गीता 1’4) सौभद्रः + द्रौपदेयाः = सौभद्रो द्रौपदेयाः (गीता 1’6); घोषः धार्तराष्ट्राणाम् = घोषो धार्तराष्ट्राणाम् (गीता 1’19) वासः + भवति = वासो भवति (1-44) श्रेयः + भोक्तुम् = श्रेयो भोक्तुम् (2-5) नः + गरीयः + यद्वा = नो गरीयो यद्वा (2-6) नः जयेयुः = नो जयेयुः (2-6) प्रसन्नचेतसः + हि = प्रसन्नचेतसो हि (2-65) रजः + गुणः = रजोगुणः (3-37) कायशिरः + ग्रीवम् = कायशिरोग्रीवम् (6-13) विश्वतः + मुखम् = विश्वतोमुखम् (9-15) शिरः + मुखम् = शिरोमुखम् (13-13)
    • Note, consonants of प्रत्याहार हश् have been shown in 4 groups  
    • (ह् य् व् र् ल्)’ these consonants are considered to be semi-vowels. When studying स्वरसन्धि-s we have seen that there is one-to-one correspondence between the vowels इ उ ऋ लृ of प्रत्याहार इक् and the consonants य् व् र् ल् of प्रत्याहार यण्. This correspondence was also summarized in the स्वरसन्धिसूत्रम् – इको यणचि (6’1’77)
    • (ञ् म् ङ् ण् न्)” are all nasal consonants the fifth letters in च-वर्ग, प-वर्ग, क-वर्ग, ट-वर्ग and त-वर्ग respectively.
    • (झ् भ् घ् ढ् ध्)^ Pronunciation of these consonants has sound of ह् inbuilt. These are fourth letters in च-वर्ग, प-वर्ग, क-वर्ग, ट-वर्ग and त-वर्ग respectively. These are also called as महाप्राण मृदु consonants.
    • (ज् ब् ग् ड् द्)* These are third letters in च-वर्ग, प-वर्ग, क-वर्ग, ट-वर्ग and त-वर्ग respectively. These are also called as अल्पप्राण मृदु consonants.
  • (1’5) परवर्ण is ख् क् or फ् प् the विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति e.g. (1) चेकितानः + काशिराजः = चेकितानः काशिराजः (गीता 1’5) (2) कामः कामात् (गीता 2-62) (3) शब्दः + खे = शब्दः खे (गीता 7’8) (4) कुरुवृद्धः + पितामहः = कुरुवृद्धः पितामहः (गीता 1’12) (5) सर्वशः + पृथिवीपते = सर्वशः पृथिवीपते (गीता 1’18) (6) माधवः + पाण्डवः = माधवः पाण्डवः (गीता 1’14)
    • Since सन्धि is some change in pronunciation, we can say that here there is no सन्धि. Grammarians however contend that there is some change in pronunciation. Actually if one would listen to one’s own pronunciation, one would gather that the pronunciation of the विसर्ग replicates the sound of the परवर्ण
      • The sound effect when परवर्ण is ख् or क् is called as जिह्वामूलीय a term particularly applied to the Visarga before क् and ख्
      • The sound effect when परवर्ण is फ् or प् is called as उपध्मानीय the term for the aspirate Visarga before the letters प् and फ्
  • (1’6) When परवर्ण is श् ष् or स् then also विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति e.g. (1) आत्मनः + श्रेयः = आत्मनः श्रेयः (गीता 16’22) (2) भवन्तः + सर्वे = भवन्तः सर्वे (गीता 1’11) (3) अहः + शुक्लः = अहः शुक्लः (गीता 8’24) (4) शुक्लः + षण्मासाः = शुक्लः षण्मासाः (गीता 8’24) (5) ततः + शङ्खाः = ततः शङ्खाः (गीता 1’13) (6) नकुलः + सहदेवः = नकुलः सहदेवः (गीता 1’16) तपःसु (8-28) अधःशाखं (15-1)
    • Actually if one would listen to one’s own pronunciation, one would gather that the pronunciation of the विसर्ग replicates the sound of the परवर्ण i.e. the sound of श् ष् or स्.
    • So “विसर्ग stays” is the rule primarily for writing, not exactly for pronunciation.
  • (1’7) When परवर्ण is छ् or च् the विसर्ग changes to श् e.g. (1) कः + चन = कश्चन (गीता 6’2) (2) कः + चित् = कश्चित् (गीता 6’40) (3) विभ्रष्टश्छिन्नाभ्रम् (गीता 6’38)
  • (1’8) When परवर्ण is ठ् or ट् the विसर्ग changes to ष् e.g. (1)
  • (1’9) When परवर्ण is थ् or त् the विसर्ग changes to स् e.g. (1) शब्दः + तुमुलः = शब्दस्तुमुलः (गीता 1’13) (2) कुतः + त्वा = कुतस्त्वा (गीता 2’2)

Thus 46 variants of विसर्गसंधि-s when पूर्ववर्णः is अः fall into 9 patterns.

Case 2 – When पूर्ववर्णः is आः and

  • (2’1) परवर्ण is any vowel
    • प्रक्रिया is simple that विसर्ग vanishes, विसर्गस्य लोपः
    • (1) बालाः अत्र = बाला अत्र
    • (2) मणिगणा इव (गीता 7’7) नित्ययुक्ताः + उपासते = नित्ययुक्ता उपासते (गीता 12’2)
  • (2’2) परवर्ण is a consonant of प्रत्याहार हश् i.e. (ह् य् व् र् ल्)’ (ञ् म् ङ् ण् न्)” (झ् भ् घ् ढ् ध्)^ (ज् ब् ग् ड् द्)* then also
    • प्रक्रिया is simple, that विसर्ग vanishes, विसर्गस्य लोपः
    • e.g.  (1) शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युधि = शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि (गीता 1’4) (2) नायकाः मम = नायका मम (गीता1’7) (3)  देहाः नित्यस्य = देहा नित्यस्य (गीता 2’18) (4) बहुशाखाः हि = बहुशाखा हि (गीता 2’41)
  • (2’3) परवर्ण is क् ख् or प् फ् the विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति though grammatically the pronunciation of the विसर्ग is जिह्वामूलीय or उपध्मानीय e.g. (1) मामकाः पाण्डवाः (गीता 1’1) (2) आचार्याः पितरः (गीता 1’34) (3) अवस्थिताः प्रमुखे (गीता 2’6)
  • (2.4) When परवर्ण is श् ष् or स् then also विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति e.g. (1) भोगाः सुखानि (गीता 1’33) उदाराः सर्वे (7-18) मातुलाः श्वशुराः (1-34) श्यालाः संबन्धिनः (1-34)
  • (2.5) When परवर्ण is छ् or च् the विसर्ग changes to श् e.g. (1)
  • (2.6) When परवर्ण is ठ् or ट् the विसर्ग changes to ष् e.g. (1)
  • (2.7) When परवर्ण is थ् or त् the विसर्ग changes to स् e.g. (1) पुत्राः + तथा = पुत्रास्तथा (गीता 1’34)

Thus 46 variants of विसर्गसंधि-s when पूर्ववर्णः is आः fall into 7 patterns only

Case 3 When पूर्ववर्णः is इः or ईः and

  • (3.1) परवर्ण is any vowel
    • प्रक्रिया is विसर्गस्य रेफः Note, grammatical name for the वर्णः र् is रेफः. So, “प्रक्रिया is विसर्गस्य रेफः” simply means विसर्ग becomes र्  
    • eg (1) बुद्धिः + अस्य = बुद्धिरस्य (गीता 3’40) (2) हानिः + अस्य = हानिरस्य (गीता 2’25) (3) मुनिः + उच्यते = मुनिरुच्यते (गीता 2’56) (4) आत्मरतिः + एव = आत्मरतिरेव (गीता 3’17)
    • Also (1) निराशीः + अपरिग्रहः = निराशीरपरिग्रहः (गीता 6’10)
  • (3.2) परवर्ण is a consonant of प्रत्याहार हश् i.e. (ह् य् व् र् ल्)’ (ञ् म् ङ् ण् न्)” (झ् भ् घ् ढ् ध्)^ (ज् ब् ग् ड् द्)* then also
    • प्रक्रिया is विसर्गस्य रेफः
    • eg अग्निः + ज्योतिः = अग्निर्ज्योतिः (गीता 8’24); बुद्धिः + ज्ञानम् = बुद्धिर्ज्ञानम् (गीता 10’4) [Note the letter ज्ञ is ज् + ञ् + अ];  प्रपश्यद्भिर्जनार्दन (1-39) प्राप्तिर्धीरः (2’13) निर्द्वन्द्वः (2’45) निर्वेदं (2’52) वह्निर्यथा (3’38)
    • Also (1) निराशीः + निर्ममः = निराशीर्निर्ममः (गीता 3’30) [Note निः + ममः = निर्ममः]
  • (3’3) परवर्ण is क् ख् or प् फ् the विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति though grammatically the pronunciation of the विसर्ग is जिह्वामूलीय or उपध्मानीय e.g. अस्माभिः पापात् (गीता 1’39); स्थितधीः किं (गीता 2’54)
  • (3.4) When परवर्ण is श् ष् or स् then also विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति e.g. (1) प्रीतिः स्यात् (गीता 1’36) निःश्रेयसकरौ (5-2) शाश्वतीः समाः (6’41) औषधीः सर्वाः (15’13)
  • (3.5) When परवर्ण is छ् or च् the विसर्ग changes to श् e.g.
    • (1) पूर्ववर्णः इः परवर्णः च् निः + चित्य = निश्चित्य (गीता 3’2)
  • (3.6) When परवर्ण is ठ् or ट् the विसर्ग changes to ष् e.g. (1)
  • (3.7) When परवर्ण is थ् or त् the विसर्ग changes to स् e.g. (1) सौमदत्तिस्तथा (1-8) बुद्धिस्तदा

Cases 4 to 13 – The seven patterns when पूर्ववर्णः is इः or ईः are identical when पूर्ववर्ण-s are उः ऊः ऋः ॠः लृः एः ऐः ओः औः Some examples are

  • Pattern 1 – परवर्ण is any vowel प्रक्रिया is विसर्गस्य रेफः
    • when पूर्ववर्णः is उः e.g. (1) जिज्ञासुरर्थार्थी (2) क्रतुरहम् दुरासदम् बन्धुरात्मा  अघायुरिन्द्रियारामः (3) उत्सीदेयुरिमे (4) आहुरिन्द्रियेभ्यः
    • भूर्मा (2’47)
    • when पूर्ववर्णः is एः e.g. मुनेरभ्यासः
    • when पूर्ववर्णः is ऐः e.g. पूर्वैः + अपि = पूर्वैरपि (गीता 4’15); योगैरपि; शनैरुपरमेत् (गीता 6’25)
    • when पूर्ववर्णः is ओः  e.g. (1) उभयोः + अपि = उभयोरपि (गीता 2’16) (2) अणोः + अणीयान् = अणोरणीयान् (गीता 8’9) (3) वायोः इव = वायोरिव (गीता 6’34)
  • Pattern 2 – परवर्ण is a consonant of प्रत्याहार हश् i.e. (ह् य् व् र् ल्)’ (ञ् म् ङ् ण् न्)” (झ् भ् घ् ढ् ध्)^ (ज् ब् ग् ड् द्)* then also प्रक्रिया is विसर्गस्य रेफः e.g.
    • पूर्ववर्णः उः – मृत्युर्ध्रुवं (2’27) चिकिर्षुर्लोकसंग्रहम् (3’25) वायुर्नावम् (2’67) आहुर्योगं (6’2)
    • पूर्ववर्णः ऐः – तैः + हृतज्ञानाः = तैर्हृतज्ञानाः (गीता 7’20) श्वेतैर्हयैः (1’14) हयैर्युक्ते (1’14) कैर्मया (1’22) दोषैः + एतैः = दोषैरेतैः (गीता 1’43); एतैर्विमोहयति (3’40)
    • पूर्ववर्णः ओः – उभयोर्मध्ये (1’21) तयोर्न (3’34)
  • Pattern 3 – परवर्ण is क् ख् or प् फ् the विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति though grammatically the pronunciation of the विसर्ग is जिह्वामूलीय or उपध्मानीय e.g.
    • दध्मुः पृथक् (गीता 1’18); विदुः कृत्स्नं (गीता 7’29); आहुः पण्डितं (गीता 4’19)
    • बुद्धेः परम् (गीता 3’43)
    • एतैः कुलघ्नानाम् (गीता 1’43); कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगं (गीता 3’7); सांख्यैः प्राप्यते (गीता 5’5); पूर्वैः पूर्वतरम् (गीता 4’15)
    • हेतोः किम् (गीता 1’35)
  • Pattern 4 – When परवर्ण is श् ष् or स् then also विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति e.g. (1) वायुः सर्वत्रगः (9-6) उच्चैः शङ्खम् (1-12) शनैः शनैः (गीता 6’25) सिद्ध्यसिद्ध्योः समः (2-48)
  • Pattern 5 – When परवर्ण is छ् or च् the विसर्ग changes to श्
    • पूर्ववर्णः उः परवर्णः च् e.g. (1) धृष्टकेतुश्चेकितानः (5-4-2) युधामन्युश्च (5-4-3) चक्षुश्च;
    • इन्द्रियैश्चरन्
  • Pattern 6 – When परवर्ण is ठ् or ट् the विसर्ग changes to ष् e.g. तैः + टीका = तैष्टीका 
  • Pattern 7 – When परवर्ण is थ् or त् the विसर्ग changes to स् e.g. (1)हन्युस्तन्मे (1-46) वियुक्तैस्तु (2-64) कामैस्तैस्तैः (7-20) तयोस्तु (5-2)

In Matrices 5 and 6 below is summarized all the above study of all 13×46 = 598 विसर्गसन्धि-s  विसर्गसन्धयः Matrix 5 + 6

As can be seen, for all the 13×46 = 598 विसर्गसंधि-s, the प्रक्रिया-s are only the following

  1. विसर्ग becomes उ i.e. विसर्गस्य उकारः
    1. With लोपः of परवर्ण if परवर्ण is अ See Matrix 5,
    2. With only उ-कार of विसर्ग
  2. विसर्ग vanishes; विसर्गस्य लोपः
  3. विसर्ग becomes र् विसर्गस्य रेफः
  4. विसर्ग stays विसर्गः तिष्ठति –
    1. with pronunciation of विसर्ग as जिह्वामूलीय or उपध्मानीय as in columns E and F
    2. with pronunciation of विसर्ग nearing the pronunciation of परवर्ण-s, when they are श् ष् स् as in column G
  5. विसर्ग becomes श् विसर्गस्य श्-आदेशः as in column H
  6. विसर्ग becomes ष् विसर्गस्य ष्-आदेशः as in column I
  7. विसर्ग becomes स् विसर्गस्य स्-आदेशः as in column J

The प्रक्रिया-s 4, 5, 6 and 7 in columns E, F, G, H, I and J applicable to 13 परवर्ण-s क्, ख्, प्, फ्, श् ष् स् च् छ् ट् ठ् त् थ् are common for all पूर्ववर्ण-s i.e. 13×13 = 169 विसर्गसंधि-s.

Understanding संधि-s, not just विसर्गसंधि-s is important, certainly for understanding the resultant sound-effect when a पूर्ववर्ण and a परवर्ण are in close proximity with each other. But it is also important to understand the converse of it. One gets most Sanskrit texts with the संधि-s already effected. To interpret the texts, one needs to first decipher or do dissection of the संधि-s. This is called as पदच्छेद. To cite a couple of examples

  1. First line of श्लोक 1’4 in गीता reads अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि By पदच्छेद the line is अत्र शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युधि Note there are 3 विसर्ग-s, which have vanished !
  2. First line of श्लोक 8’24 in गीता reads अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् By पदच्छेद the line is अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम् As can be noted
    1. अग्निः + ज्योतिः = अग्निर्ज्योतिः
      1. पूर्ववर्ण is इः परवर्ण is ज्
      2. विसर्गस्य रेफः
    2. अग्निर्ज्योतिः + अहः = अग्निर्ज्योतिरहः
      1. पूर्ववर्ण is इः परवर्ण is अ
      2. विसर्गस्य रेफः Hence अग्निर्ज्योतिर् + अहः = अग्निर्ज्योतिरहः
    3. अग्निर्ज्योतिरहः + शुक्लः = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः
      1. पूर्ववर्ण is अः परवर्ण is श् Hence विसर्गः तिष्ठति
    4. (अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः) + षण्मासाः = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासाः
      1. पूर्ववर्ण is अः परवर्ण is ष् Hence विसर्गः तिष्ठति
    5. (अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासाः) + उत्तरायणम्
      1. पूर्ववर्ण is आः परवर्ण is उ Hence विसर्गस्य लोपः
      2. So, finally with five विसर्गसंधि-s, what we get to read is अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्
    6. We have to do पदच्छेद-s. Then only, we would be able to see the individual words distinctly and then interpret the श्लोक.
    7. It is important to note that Sanskrit texts can have such cascades of संधि-s, making long, unbroken texts. They all have to be dissected.
  3. By the way, what we have in the श्लोक is enumeration of what direction, what surroundings, what time will make death of an elevated soul, even more benevolent. The dictated direction, surroundings and time are –  the direction should be अग्निः i.e. southeast, the surroundings should be ज्योतिः / ज्योतिष् i.e. bright, not dull, sulken or dark, the time should be अहः daytime, शुक्लः the day should be of first fortnight, of increasing phase of the moon, month be of any of षण्मासाः six months of उत्तरायणम् i.e. when sun-rise would be traversing northwards at the horizon. भीष्मपितामह had the boon to choose time to breathe his last. Even after having been felled on the battleground, he held his breath for almost 8/10 days, until commencement of उत्तरायणम्. Maybe, he even had his body placed in the southeast corner of the battleground and had lights placed around his body. Isn’t this picture of even a fallen soldier sublime ?

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 

Advertisements