Simple Sanskrit – Lesson 22

Simple Sanskrit – Lesson 22

सरलं संस्कृतम् – द्वाविंशतितमः पाठः |

In this lesson we shall study Matrix 3 for 8 rows for इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, लृ and ॡ. The rule for all these 8 rows is stated by a single सूत्रम् – इको यणचि (६/१/७७)

It should be noted that in every row there would be two instances of सवर्णदीर्घसंधि as per अकः सवर्णे दीर्घः (6-1-101). For these instances, only सवर्णदीर्घसंधि would apply, because it supersedes इको यणचि (६/१/७७)

Hence there are (8×12 =) 96 संधि-s possible.

संधि-s as per this rule are also called as यण्संधि-s.

स्वरसन्धि Matrix 3

It will be appreciated that it is difficult to give examples of all 96 possible संधि-s within the matrix itself. These are compiled below.

(1) Examples for row इ +

  1. यदि + पि = (यद् + इ + अ + पि = यद् + य् + अ + पि) = यद्यपि।
  2. इति + देशः = इत्यादेशः
  3. इति + त्सवः = इत्युत्सवः
  4. अति + ष्णम् = अत्यूष्णम्
  5. इति + कारः = इत्यृकारः
  6. इति + कारः = इत्यॄकारः
  7. इति + कारः = इत्यॢकारः
  8. इति + कारः = इत्यॣकारः
  9. इति + एतत् = इत्येतत्
  10. इति + श्वर्यम् = इत्यैश्वर्यम्
  11. इति + जः = इत्योजः
  12. इति + षधिः = इत्यौषधिः

(2) Examples for row ई +

  1. नदी + स्ति = (नद् + ई + अ + स्ति = नद् + य् + अ + स्ति) = नद्यस्ति।
  2. लक्ष्मी + गमनम् = लक्ष्म्यागमनम्
  3. लक्ष्मी + त्सवः = लक्ष्म्युत्सवः
  4. नदी + र्जा = नद्यूर्जा
  5. लक्ष्मी + णम् = लक्ष्म्यृणम् । Some people consider that ऋ becomes अर् and not just र्. In that case the संधि becomes लक्ष्म्यर्णम्
  6. लक्ष्मी + ॠकारः = लक्ष्म्यॄकारः Some people consider that ॠ becomes आर् and not just र्. In that case the संधि becomes लक्ष्म्यार्णम्. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  7. लक्ष्मी + ॡकारः = लक्ष्म्य्लृकारः Some people consider that ॡ becomes अल् and not just ल्. In that case the संधि becomes लक्ष्म्यल्णम्. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  8. लक्ष्मी + ॡकारः = लक्ष्म्य्लॄकारः Some people consider that ॡ becomes आल् and not just ल्. In that case the संधि becomes लक्ष्म्याल्णम्. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  9. लक्ष्मी + एषा = लक्ष्म्येषा
  10. लक्ष्मी + ऐश्वर्यम् = लक्ष्म्यैश्वर्यम्
  11. लक्ष्मी + ओजः = लक्ष्म्योजः
  12. पिप्पली + औषधिः = पिप्पल्यौषधिः

(3) Examples for row उ +

  1. सु + अस्ति = (स् + उ + अ-स्ति = स् + व् + अ-स्ति) = स्वस्ति
  2. सु + आगतम् = (स् + उ + आ + गतम् = स् + व् + आ + गतम्) = स्वागतम्।
  3. मधु + इदम् = मध्विदम्
  4. गुरु + ईश्वरः = गुर्वीश्वरः
  5. गुरु + ऋषिः = गुर्वृषिः Some people consider that ऋ becomes अर् and not just र्. In that case the संधि becomes गुर्वर्षिः
  6. साधु + ॠकारः = साध्वॄकारः Some people consider that ॠ becomes आर् and not just र्. In that case the संधि becomes साध्वार्कारः. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  7. साधु + लृकारः = साध्वॢकारः Some people consider that ॡ becomes अल् and not just ल्. In that case the संधि becomes साध्वल्कारः. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  8. साधु + ॡकारः = साध्वॣकारः Some people consider that ॡ becomes आल् and not just ल्. In that case the संधि becomes साध्वाल्कारः. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  9. साधु + एतत् = साध्वेतत्
  10. साधु + ऐश्वर्यम् = साध्वैश्वर्यम्
  11. साधु + ओजः = साध्वोजः
  12. साधु + औषधिः = साध्वौषधिः

(4) Examples for row ऊ +

  1. वधू + अपि = (वध् + ऊ + अ + गमनम् = वध् + व् + अ + पि) = वध्वपि
  2. वधू + आगमनम् = वध्वागमनम्
  3. वधू + इच्छा = वध्विच्छा
  4. चमू + ईर्षा = चम्वीर्षा
  5. अमू + ऋकारौ = अम्वृकारौ Some people consider that ऋ becomes अर् and not just र्. In that case the संधि becomes अम्वर्कारौ. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  6. अमू + ॠकारौ = अम्वॄकारौ Some people consider that ॠ becomes आर् and not just र्. In that case the संधि becomes अम्वार्कारौ. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  7. अमू + लृकारौ = अम्वॢकारौ Some people consider that ॡ becomes अल् and not just ल्. In that case the संधि becomes अम्वल्कारः. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  8. अमू + ॡकारौ = अम्वॣकारौ Some people consider that ॡ becomes आल् and not just ल्. In that case the संधि becomes अम्वाल्कारः. Actually this example is concocted. Hardly any good example is found in literature.
  9. चमू + एषा = चम्वेषा
  10. चमू + ऐक्यम् = चम्वैक्यम्
  11. चमू + ओजः = चम्वोजः
  12. चमू + औद्धत्यम् = चम्वौद्धत्यम्

(5) Examples for row ऋ +

  1. पितृ + अग्रजः = (पित् + ऋ + अ-ग्रजः) = पित् + र् + अ-ग्रजः = पित्रग्रजः |
  2. पितृ + आदेशः = पित्रादेशः
  3. पितृ + इच्छा = (पित् + ऋ + इ + च्छा = पित् + र् + इ + च्छा) = पित्रिच्छा।
  4. कॄ + इति = (क् + ॠ + इ + ति = क् + र् + इ + ति)  = क्रिति ।
  5. भ्रातृ + ईर्षा = भ्रात्रीर्षा
  6. पितृ + उत्सवः = पित्रुत्सवः
  7. पितृ + ऊर्मिः = पित्रूर्मिः
  8. Hardly any examples with लृ and ॡ
  9. पितृ + एष्टिः = पित्रेष्टिः
  10. पितृ + ऐश्वर्यम् = पित्रैश्वर्यम्
  11. पितृ + ओजः = पित्रोजः
  12. पितृ + औदार्यम् = पित्रौदार्यम्

(6) No Examples for row ॠ + because there are no words ending with ॠकार

(7) Examples for row लृ +

  1. घस्लृ + अङ्गम् = घस्लङ्गम् |
  2. घस्लृ + आदेशः (घस् + लृ + आ + देशः = घस् + ल् + आ + देशः) = घस्लादेशः|

(8) No Examples for row ॡ + because there are no words ending with ॡकार.

It would have been noted that 96 possible was a theoretical calculation. Practically, I have managed to compose only 62 examples. Examples with ऋ ॠ लृ and ॡ in particular had to be ‘managed’ by concoction.

शुभं भवतु |

-o-O-o-

Advertisements